Tesla, Edison’a karşı: Akım Savaşları

Bu hafta bayram dolayısı ile ekonomi ile içimizi karartmak yerine 20. yüzyılın elektrik konusunda iki dehasının savaşını yazayım istedim. Nikola Tesla 1856 yılında rahip bir baba ve kendince ev aletleri icat edebilen bir ev kadını olan annenin beş çocuğundan dördüncüsü olarak dünyaya gelir. Çok başarılı bir öğrenci olarak üniversiteye kadar okuyan Tesla, üniversite yıllarındaki kumar merağı yüzünden mezun olamadan okulu bırakır. 25 yaşında Budapeşte’de telgraf dairesinde işe giren Tesla oradan telefon dairesine şef elektrikçi olarak geçer. Burada merkez istasyon ekipmanları üstünde büyük geliştirmeler başarır. Ardından Fransa’daki Edison şirketine elektrik ekipmanları dizayncısı olarak iş değiştirmesi ile meşhur ABD’li mucit Edison ile ilişkisi başlar. Burada 2 sene geçirdikten sonra 29 yaşında iken, direkt akım jeneratörlerinin dizaynında Edison ile çalışmak için New York’a gider.

Thomas Edison ve meşhur ampulü

Orada çalışırken Edison’un jeneratörlerini verimsiz bulması üzerine Edison, daha iyi bir dizayn yapması halinde Tesla’ya 50,000 dolar ödül vaadeder. Tesla belki de en önemli tasarımlarından olan çok fazlı değişken akım jeneratörünü bu iddia ile ortaya çıkarır ama Edison ödülü vermeyip “Bu bir Amerikan şakasıydı” der. Buna çok sinirlenen Tesla istifa eder. Bu arada çalışmalarından etkilenen George Westinghouse Tesla’ya iş önermesiyle alternatif akım ile direkt akım arasındaki savaş 1888 yılında başlamış olur.

1888 yılının baharında bazı gazeteler alternatif akım hatları yüzünden New York’ta ölen insanlar olduğu iddiası ile haberler yapmaya başlar. Haziran ayında ise Harold Brown isimli bir elektrik mühendisi alternatif akım karşıtlığının öncü ismi olarak meydana çıkması ile işler kızışır. Brown, alternatif akımın kamu sağlığı için tehlikeli olduğunu, bunu kullanan şirketlerin umursuzca davrandığını iddia eder. Thomas Edison’un da desteği ile alternatif akımın zararlarını ispatlamak için bir sürü küçük ve orta büyüklükteki hayvana alternatif akımla elektro şok verilerek nasıl öldüklerini halka gösteren şovlar düzenler.  Hatta idam mahkumları için kullanılması düşünülen elektrikli sandalyenin kesin ölüm için Westinghouse alternatif akım jeneratörlerini kullanması için diğer baş rakip firma Thomson-Houston ile kampanya bile yaparlar.

1890’a gelindiğinde ABD’de sadece 3 büyük elektrik firması ayakta kalmıştı. Edison’un direkt akım temelli Edison Elektrik firması ile alternatif akımcı Thomson-Houston ve Westinghouse elektrik firmaları. Bu son iki firmanın alternatif akımın verimliliği sayesinde karda olması Edison elektrik firmasının sonunu getirir. 1892’de Thomson-Houston firması ile küçük ortak olarak birleşen Edison Elektrik, bugün ABD’nin büyük çoğunluğunun elektriğini sağlayan “General Electric” firmasının oluşmasına neden olur ve Edison’un direkt akımı, akım savaşlarını kaybeder.

Tesla hayatı boyunca 278 patent alırken Edison ise 1,093 patente sahip. Tesla uçuk kaçık fikirleri ve icatları (Bütün dünyayı kapsayan kablosuz elektrik şebekesi, mekanik enerjiyi minimum kayıpla istenen kıta parçasına yollamak…) ile bugün bile çok konuşuluyor. Edison deyince ise herkesin aklına sanırım ilk ampul geliyordur.

Büyüten aktarıcı patenti(magnifying transmitter)

Bu rekabetin taraflarının mantalite farklarını sanırım en güzel Tesla açıklamıştı. Tesla, Edison ödülünü aldığı 1917 yılında yaptığı konuşmasında rakibi Edison’la tanıştığında bu harika adamın azmine hayran olduğunu, kendisinin sürekli okuduğunu, bir düzine dil öğrendiğini, hesaplarını kafasından yapabildiğini ama hiç yorulmadan çalışan, herhangi bir eğitimi olmadan, hesap kitap yapmadan sadece deneme yanılma ile bir sürü icat yapabilen bu adam saygı duyduğunu söyler. Daha sonraki bir konuşmasında ise Edison’un sadece düşünerek iş yükünü %90 azaltabileceğini ama bunu yapmaktan yoksun olduğunu da iğneleyerek ima etmeyi unutmamış. İki farklı anlayış, binlerce patent…

 

Tesla’nın patentleri

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Nikola_Tesla_patents

Edison’un patentleri

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Edison_patents