Enflasyon canavarı öldü, yaşasın yeni enflasyon canavarı!

Uzun zamandır enflasyon üstüne yazmak kısmet olmamıştı. Artık zamanı gelmiş. Bu hafta enflasyon nedir, nasıl hesaplanır gerçekten bir canavar mı? bunları yazalım. En basit özet herhalde şu şekilde olurdu. Bir ülkedeki bulunan bütün mallar ile bütün paranın el değiştirdiğini düşünün. Yani fittufit (fit-to-fit) bir durum olsun. Eğer dışarıdan bu ülkeye fazladan para gelirse bütün malların fiyatları toplamda eski eldeki bütün para artı ve yeni gelen para olacaktır. Böylece eldeki mevcut malların fiyatları yeni para yüzünden artmış olacaktır. İşte bu hepimizin bildiği enflasyonun hayatımıza girişidir. Doğal olmayan yollardan piyasadaki para miktarının artması herkesin şikayet ettiği, “canavar” diye bahsettiği enflasyona dönüşüyor. Ülkemizde enflasyon her zaman gündemin ilk sıralarında kalmış ve hiç çözülememiş toplumsal bir mesele olmuştur.

Özellikle 1980-90’lı yıllarda, bırakın aylık enflasyonu, günlük enflasyon ölçülmesi gerekecek kadar yüksek bir enflasyon vardı ülkemizde. Günümüzde DPÖ tarafından açıklanan aylık enflasyon rakamlarımız kimseyi mutlu etmemekte ve daha yüksek açıklanması gerektiği iddia edenler olmaktadır. Enflasyonu nasıl hesaplıyoruz? 2015 Hayat pahalılığı endeksi için kullanılan madde sayısı 830. Kısaca piyasada satılık olan her türlü mal/hizmetin içinden anketler sonucu çekilmiş 830 ürün/hizmet enflasyon hesaplaması için kullanılıyor. İlk paragraftaki gibi bütün malları ve fiyatlarını bu hesaplamaya koymak mümkün değil ne yazık ki.

Enflasyon sepetinden ürünler

Bu neye sebep oluyor? Sizin sevdiğiniz marka çikolatanın fiyatının %100 artması belki de enflasyonu zerre kadar artmasına neden olmayacaktır. Çünkü hayat pahalılığı hesaplamasında ya adı hiç geçmemektedir veya hesaplamalarda kullanılan ağırlık dediğimiz ne kadar çok tükettiğimizi gösteren rakamı çok düşüktür.

Ağırlığı en fazla olan, kısaca enflasyonu en çok etkileyen ürünler/hizmetler neler peki? Birinci sırada herkesin son zamanlarda en çok şikayet ettiği benzin (95 Oktan). İkinci sırada ise konut kirası bulunmakta. Üç ve dördüncü sıralar tatil amaçlı tur ve otel ücretlerine ait iken, beşinci sıra elektrik ücreti. 830 madde içinde bu ilk beşinin ağırlık toplamı % 22. Kısaca bu beş madde, tek başlarına enflasyona neden olabilecek kadar önemli.

 

Burada herkesin dikkatini çekmek istediğim bir nokta var. Kira gördüğünüz gibi önemli bir yerde ama ağırlığı %5 civarı. Sizin maaşınızın büyük bir çoğunluğu kiraya giderse ve kiranız son 1 ayda %20 artarsa sizin için belki o ayki enflasyon %20’ye yakın olacaktır. Enflasyon hesaplamasında piyasadan alınan kiraların ortalamasındaki değişim ile kiranın sepet ağırlığı (%5) rakamının orantılanması sonucu bulunur ve büyük ihtimal sizinkinden bayağı aşağıda olacaktır. “Enflasyon rakamı az açıklandı” diye şikayet edebilirsiniz ama bütün dünyada hesaplama yöntemi bu mantıkla.

Gelelim bu hafta enflasyondan esas bahsetme nedenime. Uzun zamandır unuttuğumuz yüksek enflasyonun geri geliyor oluşunun işaretleri bana göre oldukça arttı. Daha önceleri yazdığım gibi, bir neden bütün dünyada düşen faizlerin artık yükselme zamanının gelmesi. Diğer neden yine daha önce yazdığım gibi yeni basılan bol paranın çekilmesi nedeni ile yerine bıraktığı yerlerin borç parayla doldurulmak zorunda olunması, üretimi ve ülkeye yeni mal girişlerinin hızını kesmesi. Bir çok neden daha sayılabilir. Gelecek aylarda veya yıllarda bizde enflasyon ne olur? diye kestirmek zor ama yol iç açıcı değil. Hem çalışanlar, hem de devlet için. Kullandığım enflasyon bazı tahmin yazılımları ani ve sert enflasyon olasılığından bahsediyor. Kısaca dikkatli olalım diyorum. Bu yeni canavar daha önce görmemişlerin canını çok yakabilir. İyi haftalar..

Yapay zekaya göre (FB Prophet) enflasyonun geleceği. 2019’da ilginç bir şey tahmin ediyor