Vergi ve Gelir dağılımı

2018 yılı için KKTC vergi listeleri nihayet geçtiğimiz günlerde yayınlandı. Söz konusu iki listeden birincisi KKTC’de vergi mükellefi olan şahısların vergi dairesine beyan ettikleri geliri ve buna bağlı olarak tahakkuk eden vergi miktarlarını, İkincisi ise aynı şeyi kurumlar için gösteriyor.

‘Vergi tahakkuku’ ifadesi hep aklımı karıştırmıştır: Yani bu, kesilen vergi ödendi anlamında mı, yoksa verginin tahsil edilmesi bekleniyor demek midir? Tahakkuk nasıl tanımlanmış diye baktığımızda şunu görüyoruz: “Tahakkuk olayı, verginin kesinleşmesi şeklinde düşünülmemelidir çünkü arada bazı farklılıklar vardır. Nitekim verginin kesinleşmesi, mükellefin tebliğ edilen vergiyi kabul etmesi, itiraz süresinin geçirilmesi veya itiraz makamlarınca verginin onaylanması durumlarında ortaya çıkmaktadır. Yani tahakkuk, bir alacağın ya da borcun ödenebilecek duruma gelmesi, bir parasal alacak hakkının doğması demektir. Ve verginin tahakkuk hatta tahsil edilmesi, verginin kesinleştiği anlamına gelmemektedir. Sonuçta; mükellef kararı bozdurmak için gerekli mercilere başvurabilir ve talebi kabul edilebilir. Böyle bir durumda, vergi tahakkuk edilmiş ancak kesinleşmemiş olur.” Bundan anlıyoruz ki, bu iki listenin yayımlanmış olması, vergi bu kişi veya kurumlardan tahsil edilmiş, mükellefler vergi borçlarını kuruşu kuruşuna ödemiş demek değil.

Peki benim için sorun nerede? Yayımlanan listeleri matematiksel olarak incelediğimizde karşımıza çok kötü bir tablo çıkıyor. Şahıslar listesinde 2018 yılı için vergi yükümlüsü kişi sayısı 20 bin 374 olarak görünüyor. Bunların yaklaşık 1,200’ü sıfır veya altında (negatif) gelir beyan etmiş; yani bu kişiler 2018 yılında hiçbir şey kazanmadım hatta zarar ettim diyorlar. Vergi verebilir gruptaki kişi sayısı ise 15,197. Yani 5,177 kişi, bir başka deyişle vergi mükellefi her dört kişiden biri 2018 için vergi ödemeyecek.

Neden?

Ekonomi kötü, ondandır” ya da “Sadece 3-5 zengin vergi veriyor gerisi kaçırıyor” diyebilirsiniz. Gelin ilk seçeneği birlikte inceleyelim. DPÖ rakamlarına göre KKTC’de 2018 yılı istihdamı 132 bin kişi. Bunun yaklaşık 21 bini kendi hesabına veya işveren statüsünde çalışanlar. Gerisi ya devletin ya da patronun eline bakanlar, yani maaş bekleyenler. Şimdi kontrol için şahıs banka mevduatlarına bakalım: toplam 2017 sonunda 15,380,293,000 TL iken 2018 sonunda 3,630,521,000 TL artarak 19,010,814,000 TL olmuş. Bu, paranın el değiştirmesi değil. Artış, fazladan ülkeye giren veya yaratılan para miktarıyla ilgili. Ayrıca aynı dönemde 3.4 milyar TL kredi verilmiş. Toplam para artmış, krediler uçmuş, 1.8 milyar dolarlık ithalat yapacak parayı da bulmuşuz.

Gel gelelim, 2018’de beyan edilen gelir 2017’e göre sadece 18.7 milyon TL artmış. Şimdi, ekonomi 2018’de kötü mü geçti, iyi mi? Cevabı etraftaki şatafata bakarak tespit etmek mümkün aslında. 2018’de 2017’dekinden 2.1 milyar TL, yani (TL olarak) %33 daha fazla ithalat yapmışız. Bir yerlerden para bulup alabiliyoruz demek ki. 2018 yılında ekonomi kötü değildi bana göre. O yılın Ağustos ayında yaşanan kriz ise aslında sadece alt gelir gruplarını vuran, yukarıdakilerin ise pek de hissetmediği bir geçiş dönemine neden olmuş gibi.

Gini katsayısı ve gelir dağılımı bozukluğu

Bir de ikinci seçeneğe bakalım. Gelir dağılımı bozukluğunu ölçen Gini katsayısını beyan edilen gelirleri kullanarak hesapladığımda çıkan rakam 0.84. Buna göre KKTC’de “AŞIRI GELİR DAĞILIMI BOZUKLUĞU” var. Gini katsayısının 1 olması, gelirin tümünü tek bir kişi alırken geri kalan herkes hava almaktadır demektir. Örneğin, CIA verilerine göre dünyada bu bakımdan en kötü durumdaki ülke olan Afrika’daki Lesotho’nun Gini katsayısı 0.62’dir.

KKTC Vergi ve Beyan edilen Gelir Gini katsayısı ile (2016-2017-2018 yılları)

Tabii bizim buradaki Gini hesabımızda geliri maaş olanlar dışarıdadır. Bu durumda, ülkede 3-5 zengin parseli topluyor, geri kalanlar hava alıyor diyebiliriz ama daha kötü olan şu: listeyi incelediğimizde görüyoruz ki Karun kadar zengin olup lüks içinde yaşayanlar ortalama bir maaşlı çalışandan neredeyse daha az vergi ödüyorlar. İkinci seçeneğin gerçeği ne kadar yansıttığı sorusunun cevabını artık benim vermeme gerek yok. Siz nasıl olsa biliyorsunuz. Herkese iyi haftalar.

Gini katsayısının genel tanımı ve grafikleri