Kompleks Sistemler ve Virüs

Malum herkes Corona virüsü (COVID-19) ve yarattığı tehlikelerden bahsediyor soz zamanlarda. İnşallah ülkemize uğramadan bu tehlike biter diyelim. İtalya bu aralar bu durumdan en çok etkilenen ülke durumunda hatta Çin’den bile fazla. 8 Mart günü itibariyle İtalya, Milan ve Venedik’in de içinde yer aldığı Lombardiya bölgesini ve içinde yaşayan 16 milyon insanı karantina altına aldı. Lombardiya’da ve diğer 14 orta ve kuzey İtalyan eyaletinde yaşayan herkesin seyahat etmek için artık özel izne ihtiyacı olacak.

Bu uygulama 3 Nisana kadar sürecekmiş. Düğün ve cenaze törenlerinin yanı sıra dini ve kültürel etkinlikler de askıya alındı. Sinemalar, gece kulüpleri, spor salonları, yüzme havuzları, müzeler ve kayak merkezleri kapatıldı. Karantinaya alınan bölgelerdeki restoranlar ve kafeler 06: 00-18: 00 saatleri arasında açılabilir, ancak müşteriler birbirlerinden en az 1 metre uzakta oturmak zorundalar. Bölge insanlarına mümkün olduğunca evde kalmaları söylenirken karantinayı kıranlara üç ay hapis cezası verilebilecek.

Üssel (exponential) büyüme ve virüs

Baktığınızda çok sert önlemler gibi görünsede İtalya’da Corona virüsü salgının ilk 21 gününde sadece 3 vaka görünmüştü. Ama ardından üssel bir büyüme ile vaka sayısı 9 Mart itibariyle 7,375 kişiye ulaştı ve ölü sayısı sadece son 1 günde 133 kişi birden artarak 366 kişiye ulaştı. Kısaca ilk başta önemsiz gibi görünen bir hastalık çok hızlı yayılabiliyor ve virüslerin büyüme/yayılma hızı kontrol altına alınana kadar üssel büyüme gösteriyor. Aynı İtalya’da şu an olduğu gibi.

Virüsün şu anki durumda ikiye katlanma süresi (6 Mart’tan itibaren Çin hariç) üç gün. Üç günde bir, bilinen koronavirüs vakalarının sayısı iki katına çıkıyor. Kompleks sistemler üssel büyüme özelliğine sahiptir.

İtalyadaki vaka sayısı grafikte yeşil ve üssel büyümeye güzel bir örnek gösteriyor

Kompleks sistem devrede

Kompleks sistemler bir de “devrilme noktalarına” sahip olma ve bunlardan birine ulaştıktan sonra “faz değişiklikleri” geçirme eğilimindedir. Bu, bir sistem belirli bir eşiğe ulaştığında bazı şeylerin hızla değişebileceği anlamına gelir. Örnek yine sağlıktan olsun: hastanelerde sağlık hizmetlerini ele alalım. Bir salgın başlar ve hastane yatakları dolmaya başlar. Her şey başlangıçta iyi. Ortaya çıkan ve ihtiyacı olan herkese yeterli tıbbi bakım sağlayabiliyoruz. Pahalı önlemlere, aşırı tepki vermeye veya bunları uygulamaya gerek yok, değil mi?

Hep böyle gideceğini umduğumuz bir anda, belki de bir noktada bir ‘devrilme noktasına’ vuracağız ve hastane yataklarından, vantilatörlerden, maskelerden veya herhangi bir diğer sınırlı kaynaktan kalan herşeyi bir anda tükeneceğiz. Böyle bir durumda işler aniden değişir. Hayatta da hiç kimsenin beklemediği anda herşey bir anda değişebilir hatta çökebilir. Başka bir kompleks sistem özelliği daha verelim. Gecikmeli geri bildirim döngüleri: “tüm bu önlemleri alsak da işler neden daha da kötüye gidiyor?”

Evet tüm önlemleri alsak da etkilerini görmemiz zaman alacaktır. Aynı virüs kapmış kişinin 2 hafta sonra hastalık belirtilerini göstermesi gibi. Halbuki hastalık vücudunda ama gecikmeden dolayı virüsün etkisini geç görüyoruz bu arada herkese hastalık da bulaşmaya devam ediyor. Önlemler işe yaramamış gibi duruyor.

Gemiyi ilk Terkedenler

Tehlikenin farkına ilk sermaye varmış gibi. En son gelen IIF verilerine göre son 45 günde Gelişmekte olan ülke ekonomilerinden yaklaşık 30 milyar USD para çıkmış. Yakın tarihli 2015 Çin paniğinde bile en fazla 14.7 milyar USD dışarı para kaybeden Gelişmekte olan ülkeler en büyük krizlerden sayılan 2008-9 Finans krizinde 90 gün sonunda 25.8 milyar USD kaybettiklerini hatırlatalım.

Kırmızı şu anki durum.

Görünen o ki ciddi bir tehlike oluyor gibi bu virüs veya en azından yatırımcılara göre. Herkese iyi ve sağlık dolu haftalar…